Rok temu nastąpiło otwarcie przygotowanej przez Archiwum Państwowe w Siedlcach wystawy „Unici Podlascy 1874-2024” właśnie w parafii Gródek w powiecie sokołowskim, na miejscu tych dramatycznych wydarzeń (pisała o tym „Niedziela Podlaska” 35/2024).

W tym roku, 2 sierpnia, na dawnym cmentarzu pounickim w Gródku odprawiona została po raz kolejny Msza św. przez ks. Mirosława Połoka i ks. Bernarda Błońskiego z Archiwum Diecezjalnego we Siedlcach. Po Mszy św. odsłonięta została tablica historyczna poświęcona bohaterskim unitom z Gródka. Przygotowanie tej specjalnej tablicy poświęconej tematyce unickiej było programową kontynuacją wystawy „Unici Podlascy”. Poświęcenie tablicy na cmentarzu połączone zostało także z wieczorną prelekcją autora wystawy Bogusława Niemirki dla mieszkańców.

Drugi egzemplarz tej tablicy wkopany został przed kościołem w Gródku – miejscu wydarzeń przed 150. laty. 3 sierpnia – w dzień uroczystości odpustowej na Przemienienie Pańskie mogli się z nią zapoznać mieszkańcy Gródka i przybyli na odpust goście. Ta forma przekazu historycznego ma na stałe upamiętniać przywódców unickiego oporu, którzy zostali 1874 r. wywiezieni do więzienia w Siedlcach, a następnie po roku do guberni chersońskiej. Jeden z nich Szymon Osipiak zmarł tam na obczyźnie, drugi Emilian Gawryluk uciekł po 10. latach do domu. Następnie schronił się w Galicji, aby wrócić w rodzinne strony dopiero w 1907 r. Jego żona i dzieci zostali za to w 1887 r. zesłani za Ural. Tylko syn Józef wrócił po 35. latach do Polski.

Przykład Gródka pokazuje, że mimo 30. lat strasznych prześladowań dawni unici na Podlasiu nie ulegli. Mieszkańcy unickich parafii na Podlasiu stosowali przez lata bierny opór. Mimo że najbardziej aktywni byli zsyłani na wygnanie do Rosji, unici wytrwali. Przyszła też pomoc od misjonarzy-jezuitów z Galicji którzy potajemnie chrzcili dzieci i dawali śluby. W lecie 1905 r. mieszkańcy unickich wsi mogli nareszcie wrócić formalnie do Kościoła Katolickiego. Już w niepodległej Polsce na początku 1919 r. powołano w Gródku i w szeregu innych miejscowości unickich parafie katolickie obrządku łacińskiego.

Ta akcja obrony religii katolickiej była do tej pory raczej mało znanym fragmentem historii Polski. Dzięki pracy archiwistów i historyków wystawa „Unici Podlascy” oraz specjalne tablice z przeznaczeniem na stałą prezentację materiału historycznego na miejscu służą doskonale celom edukacyjnym.

Liczny udział mieszkańców Gródka i ich żywe zainteresowanie tematyką unicką świadczy o tym, że cele organizatorów wystawy zostały osiągnięte.